 |
Advokati
Pjesme Sandžaka Sandžački
gradovi
POVRŠINA: 8,687
kvadratnih kilometara.
STANOVNIKA:
530,000.
GLAVNI GRAD:
Novi Pazar.
GRANIČI
SE SA:
Srbija, Crna Gora, Bosna i Hercegovina, Albanija i Kosovo.
OPŠTINE:
Novi Pazar,
Tutin, Sjenica, Prijepolje, Priboj, Nova Varoš, Bijelo Polje, Rožaje,
Plav, Pljevlja i Berane.
STANOVNIŠTVO - BOŠNJAKA U OPŠTINAMA:
Tutin
99%
Rožaje 98%
Plav 87%
Novi Pazar 86%
Sjenica 84%
Bijelo Polje 53%
Berane 46%
Prijepolje 44%
Pljevlja 37%
Priboj 31%
Nova Varoš 18%
Glavni grad /
Prijestolnica
Opstina Novi
Pazar
se nalazi na istocnom dijelu Sandzaka, izmedju planinskih vijenaca
Golije, Rogozne i Pesterske visoravni. Prostire se na povrsini od 742
km2 brdsko-planinskog podrucija i ima oko 100.000 stanovnika u 99
naseljenih mjesta. Nacionalno stanovnistvo cine Bosnjaci sa 86,37%,
Srbi sa 10,93% i 2,7% ostalih nacionalnosti. Granici se sa opstinama
Sjenica i Tutin. Centar opstine je Novi Pazar. Temelji gradu na uscu
Josanice u Rasku udareni su u periodu od 1459. do 1461. godine. Grad
je dobio ime Jeni Bazar, sto na turskom jeziku znaci Novi Pazar, a
osnivac Jeni Bazara bio je Isa-beg Ishakovic, turski vojskovodja i
osvajac. Lociran je na ravnicarskom prostoru usred Novopazarskog
polja.
Novi Pazar je prvobitno bio zamisljen kao baza za dalje prodore
Turaka na sjever. Tu ulogu je brzo izgubio, ali je postao
znacajantrgovacko-ekonomski centar. Preko njega su prolazili
najvazniji putevi koji su povezivali Dubrovnik, Bosnu i juzno
primorije sa Solunom i Carigradom.
 Od samog nastanka grad je imao
fizionomiju orijentalnog naselja, a zbog svoje velicine i znacaja
nazivan je seherom. U sredini se stanovalo, a u svakoj mahali
postojala je dzamija. Najveci broj mahala u gradu dobio je naziv po
graditeljima i obnoviteljima dzamija.
Tako se pominju: Mujezin hodzina
mahala, Iskender Celebijina mahala, Mahala Jarmise, Cerkez mahala i
druge. Putopisac Evlija Celebija zapisao je sezdesetih godina XVII
vijeka kako Novi Pazar ima preko 1.110 zanatskih radnji i ducana. Ovaj
trgovacko-zanatski centar imao je hanove, karavansaraje, hamame (javna
kupatlia), cesme, dzamije, itd. U to vrijeme Novi Pazar je imao vise
stanovnika nego London. Grad je, medjutim, dozivio pravu katastrofu u
austro-turskom ratu 1689. godine, kada je spaljen, pretvoren u prah i
pepeo.
U periodu izmedju dva svjetska rata grad prezivljava teske
dane, steciste je bede i sirotinje.Privreda je pocivala na usitnjenom
zanastvu i trgovini. Industrije nije ni bilo, ili se sastojala samo iz
male cigloceplane u Dezevi, elektrani koja je zaposljavala tridesetak
radnika i dva elektricna mlina. U Drugom svjetskom ratu okupiran je
16. aprila 1941. godine od strane njemackih fasistickih snaga. U toku
rata dozivio je jos jedno razaranje od bombardovanja. Snage
narodnooslobodilacke vojske Jugoslavije usle su u Novi Pazar 28.
novembra 1944. godine.
U poslednjoj izgradnji grad je dozivio pravu
renesansu na svim poljima i do danasnjih dana izrasta u lijep i
moderan grad. Pravi dragulji islamske arhitekture u Novom Pazaru su
Altun-alem dzamija, Lejlek Dzamija, Isha-begov hamam, stara tvrdjava.
Altun-alem dzamija je arhitektonski najoriginalnija i jedna od
najlepsih gradjevina islamskog graditeljstva u Sandzaku. Sagradjena je
pored carske dzade, puta koji je vodio prema Skoplju i Solunu u
vrijeme trgovackog procvata Novog Pazara. Pored kulturne bastine koju
je ostavila proslost, u gradu postoje brojne institucije kulture poput
Narodnog muzeja u kome su zastupljeni historija, etnografija i
arheologija. Nosilac i organizator odredjenih kulturnih zbivanja je
narodna biblioteka "Dositej Obradovic". Najznacajnija institucija koja
organizuje mnoge kulturne delatnosti i kulturno zabavni zivot omladine
je Dom kulture "Oslobodjenje". Izgradjeni su savremeni putevi prema
Sjenici, Titinu, Mitrovici i Kraljevu. Novi Pazar ima jos jedno
prirodno blago. Doprinos razvoju turizma opstine, pored postojecih
hotela daju, po svojoj lekovitosti, nadaleko cuvene banje -
Novopazarska i Rajcinovica banja.
Novopazarska banja udaljena je od
grada 7km, sa puno toplih izvora i sacuvanim ostacima starih rimskih
termi koje su tu postojale jos u IV vijeku. Staro tursko kupatilo
podignuto je u XV vijeku i sacuvano je do danas. Sedam kilometara
sjeverozapadno od Novog Pazara nalazi se Rajcinovica banja, sa toplim
i hladnim izvorima. Banja je koriscena za lijecenje jos u XVII vijeku.
Punosistemski pastrmski ribnjak podignut je na rijeci Raski, jedan je
od najvecih u Evropi (drugi) i uglavnom je izvozno orijentisan. Jos u
doba osnivanja, Novi Pazar je predstavljao vazan privredni centar.
Pustanjem u probnu proizvodnju, TK Raska 1956. godine industrija
postaje najznacajnija grana.
Pocev od 1990. godine dolazi do naglog
razvoja privatnog preduzetnistva. Osniva se veliki broj privatnih
preduzeca i radnji. Mnogi od njih bave se proizvodnjom odece od
teksasa, te tako Novi Pazar postaje najveci proizvodjac ove odece ne
samo u Sandzaku vec u bivsoj Jugoslaviji. Danas u Novom Pazaru ima
preko 450 privatnih preduzeca i preko 2.500 samostalnih radnji.
Oko
200 samostalnih proizvodjackih radnji i preduzeca bavi se proizvodnjom
odece od teksasa, a 100 proizvodnjom obuce. Preko 90% prometa u
trgovini ostvaruje se u privatnom sektoru. Pored 700 privatnih
trgovackih radnji u Novom Pazaru je izgradjena moderna privatna robna
kuca "Rekic".
U drustvenom sektoru trgovinom se bavi "Uniprom",
"Sloboda", "Josanica", "Vojin Popovic" i RK "Beograd", sada i
"Samald-komerc". Ugostiteljsko preduzece "Lipa", sa hotelima "Raj",
"Vrbak" i "Sopocani" i vecim brojem drugih ugostiteljskih objekata i
preko 400 samostalnih ugostiteljskih radnji, prezentiraju novopazarsku
ugostiteljsku i turisticku ponudu. Danas u drustvenoj privredi Novog
Pazara radi oko 10.000 radnika, u drustvenim delatnostima oko 4.000, a
procenjuje se da je u privatnom sektoru angazovano oko 8.000 radnika.
U infrastrukturi i drustvenim delatnostima treba napomjenuti da je
prvi put realizovana telefonizacija u vise seoskih mjesnih zajednica,
privodi se kraju izgradnja moderne gradske deponije, a izgradnjom puta
Saronje - Golija prirodna ljepotica se otvara za razvoj turizma i
drugih delatnosti. Novi Pazar je grad djaka sa 13.000 osnovaca i 3.600
srednjoskolaca, razvrstanih u 11 osnovnih i 4 srednje skole, za koje
je kao mogucnost daljeg skolovanja u Novom Pazaru otvoreno
konsultativno odeljenje
Vise poslovne skole iz Beograda, odeljenje
privatnog univerziteta "Braca Karic" i odeljenje Uciteljskog fakulteta
iz Beograda.
Zdravstvena sluzba objedinjena je u Zdravstvenom centru
gdje su zastupljene uglavnom sve specijalisticke sluzbe. U gradu
postoji niz znacajnih objekata za fizicku kulturu: stadion,
sportsko-rekreativni centar, bazen olimpijskih razmera i hala
sportova.
___________________________________________
Berane
Opština
Berane
zahvata
juzni dio Sandzaka i centar je cijeline poznate pod nazivom Gornje
Polimlje. Podrucije opstine se prostire na oko 717km2 na kome zivi oko
48.000 stanovnika, od kojih su Bosnjaci oko 46%. Granici se sa
opstinama Plav, Rozaje, Tutin i Bijelo Polje. Grad Berane se nalazi u
zelenoj dolini rijeke Lima, okruzen obroncima visokih sumovitih
planina:Bjelasice, Cmijevice i Turijaka. To je grad sa sirokim
ulicama, trgovima, parkovima. Grad je ziva raskrsnica magistralnih
puteva. Berane takodje ima Jasikovac sa kojeg se pruza pogled na
cijeli grad i njegovu okolinu. Berane su mladje gradsko naselje.
Osnovali su ga Turci 1862. godine. Zbog polozaja Beranske kotline kao
i zbog prirode koja je bogato obdarila ovo podrucije brojne kulture i
osvajaci ostavili su svoje tragove tokom dugog historijskog razvoja.
Dolaskom rimljana u II vijeku stare ere pocinje proces izgradnje
puteva, otvaranje rudnika i podizanje vojnih utvrdjenja oko kojih su
se razvijali prvi zanatski, trgovacki i stambeni objekti. Krajem XIV i
pocetkom XV vijeka pocinje petovijekovni period turske vladavine. U
tom periodu se moze govoriti o Beranama kao gradskom naselju. Naime,
1862. godine Turci su osnovali vojno utvrdjenje sa namerom da izraste
u privredno i politicko srediste sire okoline. Do 1879. godine, kada
je granica izmedju Turske i Crne Gore, grad se razvijao kao logor,
uglavnom na desnoj obali Lima u podnozju brda Jasikovac, a kasnije
pocinje izgradnja i na lijevoj obali. Uz vojnu i upravo-politicku
funkciju sve se vise razvija trgovacka, zanatska, a onda kulturna,
prosvetna i zdravstvena delatnost. Racuna se da je Berane 1867. godine
imalo oko 110 kuca sa oko 400 stanovnika, a 1909. je izraslo u naselje
sa 500 kuca. Berane je dobilo naziv po Beran-Selu u neposrednoj
blizini varosi, sa kojim danas cini jedinstvenu cijelinu. U
medjuratnom periodu, posle okupiranja 1912. godine. dolazi do velikog
napredka. Izuzetna paznja se poklanja opismenjavanju stanovnistva kroz
osnovne skole po selima, gimnazije (1913.) i uciteljske skole u
Beranama, a onda i drugih institucija (narodne citaonice, biblioteke,
bioskopa i dr.). Pored toga, gradjene su i prve drumske saobracajnice
sa makadamskom podlogom, kojima je regija otvorena prema Bijelom
Polje, Peci i Podgorici. Poratni period karakterise se znacajnim
ostvarenjima u svim domenima drustveno-ekonomskog i kulturnog razvoja.
21. jula 1949. godine, grad dobija novi naziv - Ivangrad, koji je bio
u upotrebi do marta 1992. godine, kada mu je vraceno staro ime.
U toku intezivnih promena
Berane je izraslo
u moderan grad.
Sacuvani su brojni urbani i arhitektonski detalji, a novi se jos
uvijek stvaraju vodeci grad u moderan zivot. Specificnost reljefne
makrostrukture ovog podrucija ogleda se u tome sto se od centralnog
dijela prostora (dolina Lima) izdizu dva relativno simetricna, ali u
fizicko-geografskom i razvojno-funkcionalnom pogledu razlicita
planinska krila - visokoplaninsko krilo koga cine Bjelasica, Komovi i
Zeletin, na zapadnoj, te srednjevisoko planinsko krilo predstavljeno
Mokrom planinom, Cmiljevicom, Turijakom i drugim manjim planinama na
istocnoj strani. Raznovrsna makro struktura reljefa ogleda se u
njegovoj izrazenoj vertikalnoj
disekciji koja se
krece u rasponu od 630 m nadmorske visine (grad) do 2461 m (Kom
vasojevicki).Pored Koma vasojevickog dominantne pozicije u morfoloskoj
strukturi ovog podrucija prpadaju i planinskim vrhovima: Crna glava
(2139 m), Zekova glava (2117 m), Strmi pad (2050 m), Planinica (2110
m), Sjekirica (2005 m), Mokra planina (1932 m), Cmiljevica (1962 m) i
dr. Specificne oblike u reljefu ovog podrucija cine i: Tivranska i
Suceska klisura koje odredjuju kompozitni karakter doline Lima,
klisura Kaludre, klisura Popce iznad Petnice, Zdravac na Bistrici i
dr. Brojne rijecnedoline, medju kojima se posebno istice kompozitna
dolina Lima, imaju presudan znacaj kako za eksternu dostupnost ovog
podrucija, tako za njegovu internu saobracajnu povezanost i
komunikativnost. Disperzno razmestene i duboko usecene u planinske
masive, rijecne doline omogucavaju izgradnju puteva i do
najudaljenijih dijelova teritorije.
Posebno se
istice njihova pogodnost za razvoj poljoprivrede i formiranje naselja.
Najvise je zastupljena dolina Lima kao i srednji i donji dijelovi
njegovih pritoka (Pisevska, Sekularska, Trebacka, Kaludarska, Dapsicka
i Ljesnicka rijeka, Zlorecica, Krastica, Trepcanska rijeka, Bistrica i
dr.) gdje zemljiste omogucava uzgoj raznih kultura veoma znacajnih za
ishranu lokalnog stanovnistva. U posleratnom periodu, na osnovu
politike regionalnog razvoja, odvijao se proces drustveno-ekonomskog
razvoja podrucija Berana podizanjem industrijskih kapaciteta, rudnika,
puteva, ugostiteljskih i turistickihobjekata, zdravstvenih institucija
i dr. To je dovelo do povecanja broja zaposlenih i promene socijalne
strukture stanovnistva. Privredna aktivnost bila je u stalnom usponu
sve do 1987. godine,zbog podizanja jednog broja krupnih indutrijskih i
drugih objekata. Pored toga, broj zaposlenih povecan je sa 5041 lice u
1961. godini na 9317 u 1987. godini ili za 85%. U periodu posle 1987.
smanjuje se privredna aktivnost u Beranama zbog brojnih teskoca sa
kojima se opstina suocila, stoje dovelo do bitnog opadanja privredne
aktivnosti i obustavljanja rada nekih preduzeca. Ovakva kretanja su
uslovila da opstina Berane promijeni status u pogledu privredne
razvijenosti i svrsta seu najmanje razvijene opstine u periodu posle
1995. godine. Zbog obustava rada nekih krupnih preduzeca, i drugih
manjih pogona, broj zaposlenih se od 1987-1993. godine smanjio za 3824
lica,ili za 41% u odnosu na 1987. godinu. Zbog propadanja drustvenog
sektora doslo je do krupnih promena u transformaciji privrede.
Drustveni sektor sve manje ima udjela u privredi ovog kraja, dok
nasuprot tome dolazi do naglog razvoja privatnih preduzetnistva. Ovaj
proces posebno je ubrzan u 1992. i narednim godinama. Berane se polako
"dize na noge" i pretvara se u sve moderniji grad.
Opširnije tipkati na
Sandžački
Gradovi
_____________________________________
Tutin
40-te
Sandžačke igre
Opstina Tutin
nalazi se na istocnom dijelu Sandzaka. Prostire se na povrsini od 741
km2 i ima oko 35.000
stanovnika u 93
naseljena mjesta. Nacionalno stanovnistvo cine Bosnjaci sa cak 99%.
Granici se sa opstinama Novi Pazar, Sjenica, Berane i Rozaje. Centar
opstine je Tutin. Tutin je mali gradic u kotlini rijeke Vidrenjaka, sa
6.000 zitelja, centar je prostranog planinskog podrucija.
Tutin je
dobio ime po tutnjavi Husein-kapetanove silne vojske koja je prolazila
kroz Tutin i kroz cijeli Sandzak. Sem podrucija oko rijekeIbar, citav
kraj je planinskog karaktera. Bogatstvo pasnjacima u dijelu Gornje i
Donje Pesteri i sumskim kompleksima na Mokroj gori, doprinijelo je da
se stanovnistvo ovog podrucija prije svega bavi stocarstvom i preradom
drveta.
Nigdje priroda nije tako sacuvala svoju iskonsku ljepotu i
cistocu kao ovdje. U predijelima Mokre gore, sacuvane su i prasume.
Kompleks Kaljavica, gdje jele dostizu visinu od 60 metara, stavljen je
pod zastitu drzave.
Izuzetno lijep i atraktivan predio je mjesto
Ponori na Mokroj gori, omiljeno izletiste ljubitelja prirode. Pester i
Djerekarski honar su izuzetno atraktivni, kao i Vucanske sume.Svi ovi
predijeli bogati su visokom i niskom divljaci.
U sumama ima medveda,
srna, divljih svinja, kuna, zlatica i bijelica, lisica, zeceva, itd.
Smatra se da su Mojstirske sume najbogatije divljim tetrebom u
Sandzaku. Rijeke Ibar, Vidrenjak, Borovstica i druge, bogate su ribom.
Dobro su poznati kvalitetni pesterski sir i jagnje. Dobrim dijelom
opstine prolazi Jadranska magistrala, koja spaja Sandzak i Kosovo.
Do
naselja Ribarice dopire vjestacko jezero Gazivode, pa se i ovo mjesto
ubrzano afirmise kao izletnicki centar sire okoline. Ovdje, kao i u
Tutinu, podignuti su moderni moteli.
____________________________________________
Nova Varoš
Nova Varoš-Džamija
Nova Varoš-Čardak
Nova Varoš-Park
Nova Varoš-Jezero-Kokin brod
Nova Varoš-Panorama
Nova Varoš-Panorama-Džamija iz daleka
______________________________________________
Rožaje
Rožaje:Na
istocnom dijelu Sandzaka, na prekrasnoj planinskoj povrsini nalazi se
Rozaje, koje obuhvata povrsinu od 432 km2 i 25.000 stanovnika.
Nacionalno stanovnistvo cine Bosnjaci sa cak 98%. Granici se sa
opstinama Tutin i Berane a centar opstine je Rozaje. Hajla, Zljeb,
Mokra gora, Krstaci, Turijak su planine koje okruzuju Rozaje,
smjesteno u dolini koju dijeli rijeka Ibar. Rozaje je nalik selu,
scucuren u podnozju brda. Dijeli se u tri mahale: Kucevsku,
Zejnelagica i Kurtagica. Rozaje sa okolinom je stocarski kraj, takodje
razvijen zemljoradnjom. Ovo je najsumovitiji dio Balkana. Divne,
gotovo nepregledne sume bogate sumskim cvijecem, lekovitim biljem i
mirisne planinske livade cine da Rozaje u ljetnjim mjesecima deluje
"kao izmisljeno" za odmor i rekreaciju. Snazan utisak i nezaboravnu
sliku na posetioce ostavljaju i okolne planine sa debelim snjeznim
pokrivacima, skijaskim terenima, zicarama, lovackim kucicama i gotovo
svim drugim sto je potrebno za ugodan dozivljaj. Kao i vecina
planinskih krajeva bogato je narodnim umjetnickim stvaralastvom
izrazenim u pecinama, anegdotama i narodnoj poeziji.
Gosti mogu da se
smjeste u dva hotela, u samom gradu je "Rozaje" sa stotinak lezajeva,
te hotel "Turijak", kapaciteta 230 lezajeva, koji ima i kamp, lovacku
kucu i sistem zicara na skijaskim stazama. Sagradjen je u predivnom
ambijentu istoimene planine Turijak preko koje vodi i magistralni put.
Najvece bogatstvo sticano je stocarstvom i trgovinom, a kasnije, sve
razvijenijom drvopreradjivackom industrijom.
Pored preduzeca za
turizam i ugostiteljstvo vece radne organizacije su SIK "Gornji Ibar"
i fabrika za izgradu kristala. Od kulturno historijskih spomenika
posebno su znacajni: Ilirsko naselje na brdu Brezojevica i Kurtagica
Dzamija.
Rozaje je relativno staro mjesto. Nastalo je na zavrsetku
nekadasnjih ledenika, gdje se formiralo lijevkasto prosirenje. Ima
predpostavki da su ljudi ovaj kraj naseljavali jos prije nove ere.
Pod
sadasnjim nazivom Rozaje postoji od 1585. godine. Ovo ime vezuje za
dva krecnjacka klika, stuba, u obliku rogova. Danasnje Rozaje, prema
turskom historicaru Hameru, utemeljio je Duce-pasa 1683. godine. Varos
se razvijala oko dva jezgra, starijeg u Gornjoj carsiji, i mladjeg oko
Ganica kule. Rozaje je, kao i svi gradovi Sandzaka, u proslosti proslo
kroz mnoge tegobe i bure. Varos je dugo zivela od otkupa stoke i
mlecnih proizvoda koji su izvozeni karavanskim putevima u Gornje
Polimlje ili prema Mitrovici, Skoplju i Peci.
U poslijednjoj deceniji,
Rozaje se u domacim i svjetskim medijima pominje najcesce kao grad
koji je nesebicno pruzio utociste
hiljadama ljudi
koji su zahvaceni ratnim desavanjima u Bosni i Hercegovini i na Kosovu
___________________________________________________
Sjenica
Sjenica
se
nalazi na sjevero-istocnom dijelu Sandzaka. Prostire se na povrsini od
1059km2 na nadmorskoj visini 1000-1030m, u sjenickoj kotlini na desnoj
strani rijeke Uvac i obalama rijecice Grabovice i predstavlja sjediste
poznatog stocarskog kraja Pesterske visoravni. Prema poslijednjem
popisu ima oko 35.000 stanovnika u 101 naselja.
Nacionalno
stanovnistvo cine Bosnjaci sa 84,9%, pa zatim Srbi i ostali.Granici se
sa opstinama Novi Pazar, Tutin, Bijelo Polje, Prijepolje i Nova Varos.
Centar opstine je Sjenica. Sjenica je sjediste po povrsini jedne od
najvecih opstina u nasoj zemlji. Nalazi se na poprecnomputu Novi
Pazar-Sjenica-Nova Varos koja spaja Ibarsku magistralu sa Zlatiborskom
magistralom pa ima dobre saobracajne veze sa Novim Pazarom,
Prijepoljem i Novom Varosi. Dobila je naziv po obilju trave-sijena,
koja se u okolini Sjenice kosi i po tri puta godisnje. Sjenica znaci
"Zemlja sijena".
Od vecih privrednih organizacija tu su: Fabrika
lasteksa, pozamaterije i zenske modne konfekcije "Vesna", Rudnik uglja
"Stavalj", Poljoprivredno-sumarski kombinat "Pester" koji se bavi
ratarskom i stocarskom proizvodnjom, otkupom poljoprivrednih
proizvoda, domacom radinoscu a posjeduje za preradu mesa i sumski
kompleks od 9.000 hektara suma. Citavo podrucije Sjenicko-Pesterske
visoravni je planinskog karaktera. Iako rijec visoravan asocira na
odrjedjen pojam prostora sa izvesnom crtom monotonije, morfologija
Sjenicko-pesterske visoravni sa svojim planinama i rijekama,
vodopadima i slapovima, pecinama i jamama, klisurama i kanjonima,
vrelama i ponornicama, vratacama, skrapama, uvalama, poljima,
mocvarama i jezerima, sumama i pasnjacima predstavlja iznenadjenje ne
samo za onoga ko se po prvi put upoznaje sa ovim krajem, vec i za
dugogodisnje istrazivace, kojima svaki novi boravak na Pesteri donosi
nova saznanja, uzbudjenja i emocije.
U okolini Sjenice nalaze se
planine: Jadovnik (1734m), Zlatar
(1627m),
Ozren (1680m), Giljeva (1617m), Zilidar (1616m), Javor (1520m)
i
Golija
(1833m). Sjenica je staro naselje, prvi put se pominje 1253. godine
kao mjesto na dubrovackom putu, gdje su pristajali i placalicarinu
dubrovacki trgovci. Vijekovima se u Sjenicu trgovalo stokom i stocnim
proizvodima. U tursko doba Sjenica je bila dobro utvrdjena kasaba i
znacajna trgovacka i karavanska stanica. Turci su, na uzvisenom dijelu
bili podignuli utvrdjenje Grad koje je kasnije poruseno. U blizini
utvrdjenja bila je carsija sa ducanima i kucama od brvana i dasaka. U
16. i 17. vijeku Sjenica se pominje kao stanica na trgovackomputu
Dubrovnik-Novi Pazar. Zbog svog strateskog, vojnog i politickog
znacaja u 19. vijeku Sjenica se od samog pocetka ovog vijeka smatra
vaznom strategijskom tackom, pa su prema njoj bile usmjeravane
vojneoperacije i u Prvom Srpskom ustanku kojim je rukovodio
Karadjordje.
Po jednom zapisu iz 1809. godine"Karadjordje osvoji
Sjenicu, porusi grad i izgna Turke". Karadjordje je potom obustavio
ratovanje u Sandzaku i povukao se u Sumadiju. Nema podataka da li je
bilo neke graditeljske aktivnosti posle razaranja Sjenice, ali je
poznato da je 1821. obnovljena tvrdjava i opremljena sa sest topova.
Uskoro je uslijedio novi talas nemira u ovom kraju, vazan za pokret
otpora radikalnim reformama Sultana Mahmuta II (1809-1839). Ukidanje
janicara i zavodjenje regularne vojske (nizama) izazvalo je otpore
sirom carstva,sto je reflektovalo i na feudalce u Bosni i Albaniji.
Pocev od 1831. godine kada su Bosnjaci predvodjeni Huseinom Kapetanom
Gradascevicem (u narodu zvanim Zmaj od Bosne) krenuli u direktan
okrsaj sa sultanovom vojskom na Kosovu, u narednim godinama sve do
slamanja otpora 1850. godine od strane Omer-pase Latasa, bosnjacko
pobunjenicko plemstvo je stajalo na putu Porti da sprovede zacrtane
reforme. Sjenica je tada bila u sastavu Bosanskog pasaluka. Kroz
Sjenicu je tada prolazio put koji je prekoNove Varosi i Priboja
vezivao Bosanski pasaluk sa ostalim dijelovima Osmanskog Carstva. Ovim
putem prosla je kroz Sjenicu bosnjacka vojska na celu sa Huseinom
Kapetanom Gradascevicem, pozdravljena ispaljivanjem topovske salve iz
topova sa tvrdjave, a na isti nacin pozdravljena je pobjeda ustanika
na povratku.
Za bosnjackom vojskom, koja nije znala pravilno da
iskoristi pobjedu vec je doslo do rasula pri povratku prema Bosni,
nastupala je sultanova vojska sa zadatkom da smiri Bosnu. Sjenicki
kraj je tada stradao zbog svoje podrske ustanicima. Koliko je Sjenica
postradala i osiromasila u svim tim ratnim pohodima govori opis Anri
Bue-a iz 1836. godine, koji Sjenicu naziva selom od 150 kuca-brvnara,
daskama pokrivenim. Ostalo je zabijelezeno da je stanovnistvo bilo
vecinom muslimansko i da je ta mala Sjenica, sa obzirom da je bila na
vaznom drumu imala postu. Za poredjenje o padu broja stanovnika
trebanavesti podatke putopisca Baron Bozura (kraj 18. vijeka) po kome
varosica Sjenica, koju je branila cetvrtasta tvrdjava ima 3.000-4.000
stanovnika, i zapis Anri Pokolje (sam pocetak 19. vijeka) koji je u
svom opisu naveo 700 kuca i cak 9 dzamija. Za vrijeme Balkanskih
ratova, srpska vojska je okupirala Sjenicu 10. oktobra 1912. godine. A
u toku Drugog svjetskog rata snage narodnooslobodilacke vojske
Jugoslavije su usle u Sjenicu 8. januara 1945. godine.
___________________________________________
Plav
 Grad
Plav
se
nalazi na oko 910 metara nadmorske visine na jugu Sandzaka, ispod
ljutih i snijeznih Prokletija, na desetak kilometara od granice
Albanije. Prostire se na povrsini od 486 km2 i ima 25.000 stanovnika.
Nacionalno stanovnistvo cine Bosnjaci sa 87%, Albanci sa 8% i
Crnogorci i Srbi sa 5%. Granici se sa opstinom Berane. Centar opstine
je Plav. Izuzetne ljepote jezera, planina i rijeka ovoga kraja ucinile
su da najatraktivija privredna grana bude turizam koja je u zadnjih
tridesetak godina jednostavno zaobisla ovaj kraj.
Cinjenice govore da
su bistre plavske vode privukle mnoge ljubitelje prirode jos prije
Drugog svjetskog rata. Godine 1948. u toku ljeta, statisticari su
zabelezili da je grad Plav imao pet puta vise turista od jadranske
Budve.
Imajuci u vidu danasnje podatke, Budva je postala mediteranska
metropola, a Plav je zaboravljen. Na samoj obali Plavskog jezera
nalaze se dva moderna hotela koji imaju bazen, kongresnu salu,
Nacionalni salon koji je prekrasno dekoriran, te brojne sportske
terene.
No bez posjetilaca sve ovo lici na jednu kamaru betona i
metala, a ne za ono zasta je i namenjen. Ali u jednoj nesreci bilo je
i srece, tako da su u hotelske i turisticke kapacitete ovog kraja bili
smjesteni muhadziri iz Bosne i Kosova koji su nasli utociste kod
plemenitog naroda Plava kada je nad njima i njihovim drzavama izvrsena
agresija i genocid.
Svakako, jedan od najvecih turistickih lokaliteta
u sandzackoj regiji predstavlja upravo Plavsko jezero, koje je najvece
lednicko jezero na ovom dijelu Balkana. Plavsko jezero sa svojom
pritokom Ljucom i otokom Limom, koji se uliva u Drinu, predstavlja
jednu savrsenu sliku ljubitelja raznih sportova na vodi. Racuna se da
je Plavsko jezero postalo krajem ledenog doba jos prije 24000 godina
kada je doslo do promjene klime i do naglog otopljavanja nasih
krajeva. Duzina jezera je oko 3,5 km, a sirina vise od 2 km.
Jezero je
bogato raznim vrstama slatkovodnih riba i skoljki. Razvijen je
robolov. Pored ribolova, jezero pruza mogucnost i lova na pernatu
divljac. Na jezeru se nalazi moderan splav koji je sagradjen prije
pedesetak godina. Na njemu mogu kupaci da se suncaju i da uzivaju u
bistroj vodi Plavskog jezera. U toku ljeta, organizuju se i skokovi u
vodu sa montazne skakaonice na splavu do desetak metara visine.
Ljubitelji prirode bi imali priliku da se pored Plavsklog jezera koje
se nalazi na 910 metara nadmorske visine, kupaju i uzivaju ljepotu
Hridskog jezera, koje je na 2000 metara nadmorske visine i koje se
smatra da je jedno od ljepsih jezera u Evropi. Hridsko jezero ili
"Jezerosrece" kako ga jos od dragosti zovu brojni posjetioci, nalazi
se na sjevero-zapadnoj strani Prokletija. Ovo planinsko jezero je
ispod hridskih strmenih krsa i prostire se na lokalitetu hridske mjere
na oko 300 metara duzine i oko 160 metara sirine. Dubina se procenjuje
na 5-6 metara koja se u jesenjem, zimskom i proljecnom dobu povecava
usred padavina i otapanja snijega, dok za vrijeme ljeta neznatno
umanjuje.
Ovo planinsko jezero nije nesto posebno bogato ribom
vjerovatno zbog nedostatka hrane od koje bi mogle normalno zivjeti,
jer u toku zimskog perioda zbog debelog leda i visokog snijega
nemoguce bi bilo da se ubacuje hrana za njih. "Jezero srece" zovu ga
iz razloga zato sto mnogi vjeruju da kupanjem u ovoj bistroj
planinskoj vodi donosi srecuu zdravlju i braku. Pored ova dva
prelijepa jezera se nalazi i Visitorsko jezero. Ono se nalazi na
istoimenoj planini koja se uzdize iznad Plavskog jezera na oko 1735
metara nadmorske visine, duzine oko 100 metara, sirine oko 80 metara a
dubine nesto manje od 5 metara. Ono je, na razlikuod Hridskog jezera,
okruzeno gustom i visokom sumom. Vrlo je interesatno za ljubitelje
planinarenja, ali za sada nam ostaje samo kao slovo na papiru dok ne
vratimo pravi turisticki sjaj nasem kraju, jer ovakvih ljepota
nemoguce je naci na daleko. Pored prirodnih ljepota ovaj kraj
raspolaze sa bogatim kulturno-historijskim objektima koji bez sumnje
daju jedanu posebnu sliku ljepote plavske carsije, medju kojima su
najznacajniji:
Stara ili Drvena dzamija iz XV vijeka, dzamija
"Sultanija", Ferovica ili Sabovica dzamija, Redzepagica dzamija,
Redzepagica Kula, Domkulture, Bosnjacki Centar "Ikre" (sa bibliotekom
i mesdzidom koji je u izgradnji), kao i porodicnekule: Hadzimusevica,
Jasavica, Kamica, Ducica i druge.
Stara, Drvena ili Carsijska dzamija
kako je tu zovu, bez sumnje je najznacajniji vjerski i historijski
objekat koji se ubraja u objekte nulte kategorije i kao takav je
zakonski zasticen od strane drzave. Sagradjena je 1471. godine.
Ime Staradzamija je dobila vjerovatno zato sto je najstariji objekat takve
vrste na nasim prostorima i koji vec vijekovima prkosi raznim
vrjemenskim, politickim i drugim neprilikama. Doduse njeno pravo ime
je Drvena dzamija. Tako je nazvana kada je napravljena prije vise od
pet vijekova. Uradjena je iz dva znacajna i zanimljiva dijela. Prvi
dio je od kamena koji je vesto ukomponiran sa gornjimdrvenim dijelom
koji se razvija do strmenog krova koji je bio pokriven sindrom (a sada
plastikomkoja asocira na sindru) iz kojeg izrasta vitka i prelijepa
drvena munara sto se uzdize u plavo nebo,dok se sa drugim dijelom
preko kamena spusta na zemlju gdje je i glavni ulaz ovoj prekrasnoj
dzamiji. Ulazni dio poznat kao soferluk je posebno dekoriran i koji
nas vodi u unutrasnji dio koji je prekrasno uredjen od raznih
umjetnickih razbarenja na drvetu kao i nosecih stubova, do lijepe
mimbere i krasnog mihraba.
Na gornjem dijelu je uradjen prostor za
zene kako islamski propisi nalazu, a koji joj takodje daje posebnu
unutrasnju ljepotu celokupnog ovog islamskog objekta. Carsijska
dzamija, nazvana je sto dovoljno govori da se nalazi u samoj gradskoj
jezgri. U njenoj blizini, na desnoj strani je zgrada PTT, ispred nje
su zgrade Skupstine opstine i Opstinskog suda, anaspram nje je dzamija
"Sultanija" koja ce nakon obnove u skorije vrijeme biti stavljena na
raspolaganje vjernicima. Kula ili cardak Redzepagica kako je u Plavu
zovu, je svakako najinteresatniji i najljepsi objekat te vrste na
podruciju opstine Plav. Kula se nalazi u samom centru grada i prema
podacima kojima raspolazemo, podignuta je u XV vijeku. Namjera
graditeljaje bila da sluzi u svrhu musafirhane za putnike.
Rijec je o
najstarijoj bosnjackoj stambenoj gradjevini ovoga kraja koja je jos
sacuvana. U ovoj prelijepoj zgradi se stanovalo do prije dvije
decenije. Napravljena je iz pet nivoa, pola od kamena a pola od
kvalitetnog drveta. Svakako, predstavlja biser bosnjacke arhitekture.
Prije nekoliko godina, odlukom Skupstine opstine odredjen je da bude
Muzej grada Plava i da se u druge svrhe nemoze upotrebljavati. Plav je
veomastaro naselje koje datira jos od ilirskog i grcko-rimskog
perioda, a sav procvat je dozivio za vrijeme turske vladavine. Govori
se da su se u ovom kraju naseljavali jednim dijelom Iliri, kao i Grci
i Rimljani, naravno i Bogumili. U vrijeme Turske carevine izgradjen je
grad Plav sa svojim visokim zidinama, gdje su mahom zivjeli age i
begovi. Medju najstarijim bratstvima ovog kraja isticu se Redzepagici,
Omeragici, Ferovici, Ferhatovici i dr. Tada je Plav imao status
vilajeta a jedno vrijeme pripadao Skadarskom, te Novopazarskom
sandzaku. Plavski Bosnjaci u vrijeme Turske Carevine imali su i
neobicnu 34-godisnju autonomiju. Naime, odlukom Berlinskog kongresa
1878 godine, Bosanski pasaluk je podijeljen na tri dijela. Bosna i
Hercegovina pripali su Austro-Ugarskoj, dok je Novopazarski sandzak
ostao pod Turskom Carevinom. Plav i Gusinje su pripali Crnoj Gori.
Takvu odluku nisu prihvatili Bosnjaci i Albanci Plava i Gusinja.
Revoltirani knjaz Nikola I uputio je na Plav i Gusinje veliku vojsku
3. i 4. decembra 1879. godine.
Vojsku su na Noksicu Bosnjaci i Albanci
ovog kraja zaustavili i pobijedili. Ta plavsko-gusinjska autonomija
trajala je sve do 1912. godine, kada su Crnogorci okupirali Plav i
Gusinje, te izvrsili nezapamceni genocid u kojem su stradali Bosnjaci
i Albanci koji su odbili da se pokrste da bi na neki nacin bili
"spaseni". Slican genocidni zlocin su pocinili i sa istim namjerama
1913. i 1919. godine. U to vrijeme je stradala najljepsa dzamija ovog
kraja, dzamija "Sultanija", a unutrasnji dio u potpunosti demolirali
da bi im kasnije sluzila kao skola, odnosno UDBA. U sastavu opstine
Plav nalaze se drevna varosica Gusinje i varosica Murino. Danas
opstina Plav ima oko 25.000 stanovnika.
Medjutim, raspolazemo podatcima iz 1895. godine kada je ovaj
kraj imao isto stanovnika (25.000). Dakle, radi se o velikom
raseljavanju zitelja ovog kraja. Najvise su se ljudi iz ovog kraja
selili u Ameriku, Bosnu i Hercegovinu, Tursku, zemlje zapadne Evrope,
Kosovo, Makedoniju, Podgoricu i druge krajeve. Plav i Gusinje su od
davnina vazili za malu trgovacku i kulturnu saobracajnicu, gdje su
prolazili vazni putevi za Dubrovnik i Podgoricu, Novi Pazar i
Istambul. Danas, ovo mjesto je gotovo sa svim saobracajnicama
zaobidjeno, bez obzira na privredne a posebno turisticke mogucnosti.
Od preduzeca i firmi u ovom kraju treba spomenuti: DIP "Bor" (osnovano
1959. godine), DP "Termoplast" (osnovan 1981. godine), RO konfekcije
"Teteks" (1985. godine), zemljoradnicke zadruge u Plavu i Gusinju.
U Plavu su se zadrzali stari zanati i oblici trgovine. U plavskom kraju
razvijeno je sumarstvo, lov i ribolov, ali ne i turizam s obzirom na
prirodne ljepote i velike mogucnosti za razvoj ovog kraja kako u
ljetnjem tako u zimskom periodu. Na podruciju plavskog kraja postoji
vise osnovnih skola, medju kojima je najznacajnija "Hajro Sahmanovic".
Gimnazija je u Plavu osnovana 1966. godine i danas nosi naziv "Beco
Basic" (po narodnom heroju iz Drugog svjetskog rata). U Plavu postoji
i predskolska ustanova djeciji vrtic. Svakako, narod ovog kraja
poducen ajetom iz Casnog Kur'ana "Uci, proucavaj u ime svog Gospodara"
posebno se zalaze za razvoj skolstva u periodu muslimanske renesanse
XV i XVI vijeka, kada je postojala Biblioteka u vrijeme Dubrovacke
Republike, koja je bila izgradjena 1471. godine o kojoj je pisao
poznati putopisac Evlija Celebija. Poseban napredak se vidimo mogao
primetiti u XVIII i XIX vijeku, gdje je bila osnovana skola "Ruzdija i
Mekteb". Medjutim, pocetkom XX vijeka ove skole su onemogucivane da
rade, da bi tek 1960. godine prosvjetna delatnost dozivela, ako se
moze reci, znacajnu afirmaciju. Ovaj kraj je dao niz znacajnih
licnosti iz raznih naucnih i umjetnickih disciplina, sto jasno govori
da su plavski Bosnjaci uvijek tezili obrazovanju i da su upucivali
svoju omladinu u svijet da zavrse visoke strucne spreme. Posebno
isticemo da plavski kraj ima izuzetne terene za planinarenje, po cemu
su poznati masivi Bogicevica, Hridski krsi i drugi vrhovi Prokletija
gdje ima nekih naznaka da se proglase Nacionalnim parkom. Svakako je
najzanimljiviji zimski smucarski kompleks Paljevi i Konjski obor na
planini Kofiljaci koji se nalazi na svega tri kilometra od grada
Plava, kao i kompleks Bogicevica 20 km od Plava.
Prema nekim
istrazivanjima OESD plavsko-gusinjski kraj pruza mogucnost izgradnje
29000 metara sumarskih staza. S ozirom da su rijeke u ovom kraju
bogate sa posebnim brzicama na pojedinim dijelovima svog toka, sa time
se otvara mogucnost splavarenja i kajakastva sto daje poseban znacaj
ka razvoju turizma. Naravno, sve ove rijeke su bogate prvoklasnom
ribom, te eto posebne mogucnosti onima koji uzivaju bacanju udice.
Osim tradicionalnih plavskih knjizevnih susreta koji se odrzavaju vise
od dvije decenije nesto posebno na kulturnom planu se nije uradilo.
Ako uzmemo u obzir da znacajan broj nasih intelektualaca vecgodinama
rade u drugima gradovima i zemljama, neki cak vode i znacajne
institucije mozda i glavnu rijec iz polja nauke i kulture, dok za svoj
zavicaj nisu uradili skoro nista znacajno. Na knjizevnim
tradicionalnim susretima dodeljivana je nagrada poznatog pisca iz ovog
kraja, rahmetliEsada Mekulija. P |
