Historija Sandžaka

Sandzak je predstavljao posebnu teritorijalnu i administrativnu oblast. Na Turskom jeziku, ime "Sandzak" znaci "zastava". Pri podjeli Carstva na upravna podrucija, ime Sandzak je zadrzalo i predstavljalo je upravnu oblast drugog stepena. Upravna oblast prvog stepena je bio Ejalet ili Pasaluk.
Novopazarski Sandzak je jedan od sest sandzaka koji su ulazili u sastav Bosanskog pasaluka. Od samog pocetka Osmanske uprave on je prestavljao posebnu cjelinu u Bosanskom pasaluku. U zajednickim granicama Bosna i Sandzak postoje od Karalovackog mira 1699. To stanje se mijenja 1878. na Berlinskom kongresu, kada Sandzak ostaje u sastavu Turske Carevine, a Bosna potpada pod Austriju. Velike evropske sile, uz saglasnost Rusije i Turske, odlucuju na Berlinskom kongresu da Austro-Ugarska dobije mandat da okupira i upravlja Bosnom i Hercegovinom, prepustajuci upravu nad Novopazarskim Sandzakom Turskoj. Bosnjaci panicno odbijaju ovu odluku i pripremaju se za pruzanje oruzanog otpora.
Da bi slomio otpor bosanskih muslimana, austrijski car i kralj Franjo Josif salje ogromnu vojsku od 300,000 vojnika. Tek nakon tri meseca teskih borbi, Austro-Ugarska vojska je usla u Sarajevo. Iako je bosnjacki narod docekao Austro-Ugarsku kao nevjernicku, katolicku silu, kaja ih zeli pokrstiti, ona je stvorila neuporedivo bolje uslove za opstanak Bosnjaka od uslova koji su vladali u Srbiji, Crnoj Gori i Bugarskoj. Da bi donekle ublazila nepovjerenje Bosnjaka, nova je vlast vec 1882. pristupila organizovanju Islamske verske zajednice (IVZ). Nova vlast je gledala na svaki nacin da onemoguci daljni utjecaj Turske u Bosni i Hercegovini, pa je zato odbila prihvatiti imenovanje reis-ul-uleme od vrhovnog islamskog starjesine seih-ul-islama cije je sjediste bilo u Istambulu. Ali, to je izazvalo zahtjev za vjerskom autonomijom, koji ce kasnije pokrenuti Bosnjake na autonomni pokret. Prema Berlinskom ugovoru iz 1878., Novopazarski Sandzak, kao dio starog Bosanskog vilajeta, obuhvatao je slijedece kaze (okruge): Novi Pazar, Sjenicu, Novu Varos, Prijepolje, Pljevlja, Trgoviste sa Pesterom, Berane, Mojkovac, Bijelo Polje i Kolasin (Vranes). Povremeno su u sastav Novopazarskog Sandzaka ulazili Plav i Gusinje, a duzi period su bili u sastavu Skadarskog Sandzaka, a danas ova dva grada ponovo ulaze u sastav Sandzaka. Danas Sandzak je naziv podrucija koje obuhvata dijelove sadasnjih republika Srbije i Crne Gore koje cine Jugoslaviju.

Na sjeverozapadu Sandzak se granici sa Srbijom i Bosnom i Hercegovinom, na jugozapadu sa Crnom Gorom, na jugu sa Albanijom i na jugoistoku sa Kosovom. 1817. - Sandzak pod upravom Turske. Sve do balkanskih ratova 1912. - 1913., Sandzak je cinio jedinstveno-administrativnu cjelinu s upravom i kulturnim sjedistem u Novom Pazaru. Da bi se dala objektivna analiza djelovanja sandzacke muslimanske i kosovske albanske komite, mora se uzeti u obzir polozaj sandzackih Bosnjaka i kosovskih Albanaca i od Berlinskog kongresa i nakon zavrsetka balkanskih ratova kada Srbija i Crna Gora okupiraju Sandzak i Kosovo. Od tog trenutka zivot sandzackih Bosnjaka i kosovskih Albanaca je zavrsio od samovolje srbijanskih i crnogorskih vladara. Srbijom je u to vrijeme vladao kralj Petar I Karadjordjevic (1903. - 1918.), a Crnom Gorom knjaz, kasnije kralj Nikola I Petrovic (1860. - 1918). Zahvaljujuci Rusiji, kao vjecitoj zastitnici Srbije i Crne Gore, ove dvije drzave nakon balkanskih ratova prosiruju svoju teritoriju na racun Sandzaka i Kosova, a bosnjacko i albansko stanovnistvo protjeravaju ili ubijaju, njihovu imovinu otimaju. Mirom u Bukresu 1913. godine Crna Gora dobija teritoriju od 5,000 kvadratnih kilometara sa gradivima : Pljevlja, Bijelo Polje, Berane, Rozaje, Plav, Gusinje, Tuzi i deo Skadarskog jezera. U Metohiji dobija Pec i Djakovicu. Srbija dobija slijedece gradove u Sandzaku: Novi Pazar, Sjenicu, Tutin, Prijepolje, Priboj i Novu Varos.

Pred sami balkanski rat stampa u Srbiji, Crnoj Gori, Bugarskoj i Grckoj svakodnevno objavljuje napise o navodno teskom stanju potcinjenih hriscana. Ona je isticala da je dosao "poslednji cas obracuna izmedju krsta i polumeseca". Prema tome, bosnjacko stanovnistvo na Balkanskom poluostrvu nije moglo ocekivati nikakvo oslobodjenje od armija balkanskih burzoaskih drzava. Neizvjesna situacija uslovljavala je da ono nastavi sa iseljavanjem u Tursku. Poslije zavrsetka balkanskih ratova nastavljen je proces iseljavanja bosnjackog stanovnistva u Tursku. Preko luke Bar u Tursku se iz crnogorskog dijela Sandzaka tokom aprila i juna 1914. godine iselilo 16,500, a iz srbijanskog dijela 40,000 Bosnjaka.

Za Bosnu i Sandzak su se drugi uvijek otimali. Svi su ih zeleli za sebe, ali bez Bosnjaka. Izbijanjem drugog svjetskog rata u Jugoslaviji, 6. aprila 1941., Sandzak okupiraju jedinice njemacke i italijanske vojske. Prema njihovom dogovoru, stvorena je demarkaciona linija (linija razgranicenja) u Sandzaku. U njemacku zonu ulaze slijedeci srezovi: Novi Pazar, Sjenica, Prijepolje, Priboj i Nova Varos, a u italijansku Pljevlja, Bijelo Polje i Tutin. U isto vrijeme u Sandzaku okupiraju jedinice albanske vojske, naravno - po odobrenju njemackih vlasti. U tom otimanju oko teritorije Sandzaka, nakon sto je okupirana Bosna i Hercegovina, nasla se i novoformirana ustaska NDH (Nezavisna Drzava Hrvatska) na cijem se celu nalazio poglavnik Ante Pavelic. Njegov san je bio stvaranje velike hrvatske drzave koja bi se prostirala od Istre na zapadu, do Sandzaka na istoku, i od Boke Kotorske na jugu, do Subotice na severu. Taj svoj cilj Pavelic je i ostvario zahvaljujici naklodnosti koju je uzivao kod Hitlera. S druge strane, Sandzak je bio predmet i veliko-srpskih imperijalistickih aspiracija.

Na kraju i Albanija je polagala pravo na neke delove Sandzaka kao sto su: Rozaje, Plav i Gusinje, iako su Bosnjaci uvijek cinili vecinu stanovnistva tih opstina. I Albanija je pod pokroviteljstvom fasisticke Italije uspjela da okupira ove opstine. Oruzanje formacije NDH, ustase i domobrani, ostali su u sandzackim sezovima: Priboju, Prijepolju, Novoj Varosi, i Pljevljima nepunih pet meseci - do 7. septembra 1941. godine. Za novostvorenu NDH, teritorije Bosne i Sandzaka su bile prevelik zalogaj. Civilne i vojne vlasti te drzave su zbog terora koji su poceli da sprovede nad srpskim i bosnjackim stanovnistvom su morale, po naredjenju Njemaca, da odmah napuste Sandzak, a kasnije i istocnu Bosnu.

U jesen 1941. skoro citav Sandzak je pripao Italiji. Sredinom decembra 1941. Draza Mihajlovic objavljuje naredbu pod nazivom "Instrukcije" u kome se od cetnickih komandanata na terenu zahtijva ciscenje Bosne i Sandzaka od bosnjackog zivlja. Tada je Bosnjacima zaprijtila opasnost od fizickog istrijebljenja s ovih prostora. Pouceni uzasnim iskustvom koji su dozivejli od strane Srba i Crnogoraca za vrijme i poslije balkanskih ratova sandzacki prvaci pocinju da organizuju svoj narod za odbranu od nadolazece cetnicke opasnosti. Na pocetku rata cak su i mnoge snage pod partizanskom komandom imale isti odnos prema Bosnjacima kao i cetnici. Na cetnickom udaru su se najprije nasli podrucija sedam sezova u istocnoj Bosni: Foca, Cajnice, Gorazde, Visegrad, Vlasenica, Srebrenica i Rogatica. Danas nakon 60 godina od prvih masovnih pokolja koje su cetnici napravili na podruciju Srebrenice ponavlja se isti scenario, al sada uz znanje i saglasnost Evrope i OUN-a. Desetine hiljada ljudi, zena i dece ubijeno je i proterjano sa svojih imanja.

Osnovni Podaci

Geografsko-Historijski podaci

Sandžak je oblast koja se prostire izmedju Srbije, Kosova, Crne Gore i Bosne i Hercegovine, povrsine 8.687 km2.

Administrativno je podijeljen izmedju dvije federalne jedinice SRJ, tako sto Srbiji pripada sest opcina (Novi Pazar, Tutin, Sjenica, Prijepolje, Nova Varos i Priboj), a Crnoj Gori pet (Bijelo Polje, Rozaje, Plav, Pljevlja i Berane). Sandzak je kao "upravna oblast drugog stepena", sve do 1877. godine, bio u sastavu bosanskog pasaluka. Pod tackom 25. Berlinskog ugovora potvrdjen je ostanak Sandzaka u okviru Otomanske imperije, s tim sto je odluceno da u Pljevljima, Prijepolju i Priboju austrijska vojska stacionira svoje snage. U jeku Prvog balkanskog rata, oktobra 1912. godine crnogorska i srpska vojska zauzimaju Sandzak a tada uspostavljena linija razgranicenja dviju armija postaje i granica izmedju Srbije i Crne Gore. Istovremeno, otpocinju procesi masovnih migracija bosnjackog stanovnistva. Preko Luke Bar u Tursku se iz crnogorskog dijela Sandzaka tokom aprila, maja i juna 1914. godine iselilo 16.500 a iz srbijanskog dijela 40.000 lica bosnjacke nacionalnosti. Sredinom pedesetih godina, prema podacima Savjeta za pitanja iseljenika, u Tursku se iz Sandzaka, Kosova i Makedonije iselilo gotovo 200.000 Bosnjaka. Prema popisu iz 1991. godine, u Sandzaku zivi 419.994 stanovnika. Od toga, u dijelu koji je u sastavu Srbije 257.849, a u crnogorskom dijelu 162.000. U oba dijela Sandzaka ukupno zivi 228.448 Bosnjaka i oni cine 54% ukupne sandzacke populacije. Pojedini bosnjacki demografi iznose sumnju u vjerodostojnost ovakvih (zvanicnih) podataka, operirajuci brojkom od 60% Bosnjaka koji zive na ovom prostoru. U svim opcinama u Sandzaku stanovnistvo je etnicki izmijesano. U tri grada u dijelu Sandzaka koji pripada Srbiji (Novi Pazar, Sjenica, Tutin) i u dva koji pripadaju Crnoj Gori (Plav i Rozaje) Bosnjaci cine vecinu. Srbi su vecinsko stanovnistvo u Prijepolju, Priboju, Novoj Varosi, a Crnogorci u Bijelom Polju, Pljevljima i Beranama. Bosnjaci cine 2,5% citave populacije u Srbiji i 14,6% u Crnoj Gori, dok njihov udio u ukupnom stanovnistvu SRJ iznosi 3,2%.

                                         Historija Novog Pazara

Temelji gradu na ušću Jošanice u Rašku udareni su u periodu od 1459. do 1461. godine. Grad je dobio ime Jeni Bazar, što na turskom jeziku znači Novi Pazar, a osnivač Jeni Bazara bio je Isa-beg Isaković, turski vojskovođa i osvajač. Ubrzo je postao značajan trgovačko-ekonomski centar. Ovuda su prolazili najvažniji putevi koji su povezivali Dubrovnik, Bosnu i južno primorje sa Solunom i Carigradom.

Temelji gradu na uscu Josanice u Rasku udareni su u periodu od 1459. do 1461. godine. Grad je dobio ime Jeni Bazar, sto na turskom jeziku znaci Novi Pazar, a osnivac Jeni Bazara bio je Isa-beg Ishakovic, turski vojskovodja i osvajac. Ubrzo je postao znacajan trgovacko-ekonomski centar. Ovuda su prolazili najvazniji putevi koji su povezivali Dubrovnik, Bosnu i juzno primorje sa Solunom i Carigradom.

Putopisac Evlija Celebija zapisao je sezdesetih godina XVII vijeka kako Novi Pazar ima preko 1 110 zanatskih radnji i ducana. Ovaj trgovacko-zanatski centar imao je, biljleze mnogi putopisci, hanove, karavansaraje, hamame (javna kupatila), cesme, dzamije. U to vrijeme Novi Pazar je, kazu mnogi zapisi, imao vise stanovnika nego London.
Grad je, medjutim, dozivjeo pravu katastrofu u austro-turskom ratu 1689. godine, kada je spaljen, pretvoren u prah i pepeo. U periodu izmedju dva svjetska rata grad prezivljava teske dane, stjeciste je sirotinje i bijede. Privreda je pocivala na usitnjenom zanatstvu i trgovini. Industrije nije ni bilo, ili se sastojala samo iz male ciglocrepane u Dezevi, elektrani koja je zaposljavala tridesetak radnika i dva elektricna mlina. U drugom svjetskom ratu okupiran je 16. aprila 1941. godine od strane njemackih fasistickih snaga. U toku rata dozivjeo je jos jedno veliko razaranje od bombardovanja. Snage narodnooslobodilacke vojske Jugoslavije oslobodile su Novi Pazar 28. novembra 1944. godine. U poslijeratnoj izgradnji grad je dozivjeo pravu renesansu na svim poljima i do danasnjih dana izrasta u lijep i moderan grad u kome zivi oko 70.000 stanovnika.

Iz dosad bogatih arheoloskih istrazivanja i sacuvanih dokumenata saznajemo da je teritorija novopazarske opstine bila naseljena od davnina. U predslavensko vrijeme tu su zivjeli Iliri, a brojni spomenici materijalne kulture u ovom kraju svjedoce o prisutnosti rimske populacije na ovom terenu. Pocetkom VII vijeka Slaveni su naselili Balkansko poluostrvo, a jedna od najgusce naseljenih teritorija bila je dolina rijeke Raske. Tu je ubrzo formiran srpski plemenski savez Raska, ciji je tvorac Stefan Nemanja, rodonacelnik dinastije Nemanjica.

Godine 1980. Medjunarodna organizacija UNESCO uvrstila je u Listu spomenika kulturne i prirodne bastine stari Ras sa Sopocanima, sa Petrovom crkvom i Djurdjevim stupovima. Istorijske, arhitektonske, likovne i kulturne vrijednosti ovih spomenika bile su presudne da postanu sastavni dio svjetske kulturne bastine, koja je zainteresovana za njihovo ocuvanje i koristenje. Pravi dragulj islamske arhitekture u Novom Pazaru su Altun-alem dzamija, Lejlek dzamija, Isha-begov hamam, stara tvrdjava. Altun-alem dzamija je arhitektonski najoriginalnija i jedna od najljepsih gradjevina islamskog graditeljstva u ovom dijelu bivse Jugoslavije. Sagradjena je pored carske dzade, puta koji je vodio prema Skoplju i Solunu u vrijeme trgovackog procvata Novog Pazara. Pored Altun-alem dzamije je jos jedna potkupolna dzamija u Novom Pazaru.

                                                           Opšti podaci

Opstina Novi Pazar prostire se na 742 km2 brdsko-planinskog podrucja jugo-zapadnog dijela Srbije, nadmorskevisineod 440 do 1670 metara.

Po popisu iz 1991. godine u opstini zivi 85.583 stanovnika. Procjenjuje se da na ovom prostoru danas zivi oko 90.000 stanovnika, od cega samo u gradu 70.000.

Polozaj opstine, historijsko naslijedje i ostali cinioci, uslovili su pravce razvoja. Sadasnji privredni potencijali govore o dominantnom ucescu tekstilne i obucarske industrije (Tekstilni kombinat "Raska", Fabrika trikotaze "Raska", Savremena konfekcija "Raska" i Fabrika obuce "Ras"), kao i industrije gradjevinskog materijala (IRMG "Ukras" i IGM "Sloga"), metalopreradjivacke industrije i trgovine.

Opredeljenje opstine Novi Pazar uvek je predstavljala teznja za povezivanjem i uspostavljanjem dobrih poslovnih odnosa sa razvijenim sredinama. Rezultat takvog opredeljenja i pomoci sire zajednice su pogoni "Crvene zastave" iz Kragujevca, "Minela" iz Beograda, "Petoletke" iz Trstenika, "Reznog alata" iz Cacka, "Trepce" iz Kosovske Mitrovice. Medjutim, ovi pogoni danas dijele sudbinu svojih maticnih fabrika.

Podrucje opstine Novi Pazar tradicionalno je orijentisano na poljoprivrednu proizvodnju, posebno stocarstvo. Iako prirodni uslovi omogucavaju razvoj i vocarstva i ratarstva, 80% poljoprivrednih povrsina opstine je u funkciji stocarstva. Od 1991. godine dolazi do aktivnijeg ulagannja u poljoprivredu od strane privatnog sektora. Realizovano je vise programa primarne poljoprivredne proizvodnje i preradnih kapaciteta.

                                                          Plav i Gusinje

Gusinjski kraj cini jedna varosica sa desetak sela u jugoistocnom dijelu Republike Crne Gore. Gusinje se nalazi u podnozju Prokletija i razvilo se na temeljima srednjovjekovnih naselja.

Prvi spomenici o Gusinju poticu jos od prije 2700 godina ( VIII vijek prije nove ere ). Zivjeli su tu, koliko se zna, najprije Iliri, a zatim Grci i Rimljani. Prvi pisani dokumenti iz XIII i XIV vijeka svjedoce o ekonomskom znacaju i o razvoju ovog kraja u srednjem vijeku. Kada je uspostavljena Osmanska vlast, u Gusinju je bila veca naseljenost nego i u jednom drugom dijelu Crne Gore. O ovome najbolje govori podatak, koji datira iz tridesetih godina XVIII vijeka, da je Gusinje imalo 600 domova i oko 200 trgovinskih i zanatskih radnji kada je u Cetinju bilo samo 60 domova (prema prvom zvanicnom popisu stanovnistva u Crnoj Gori iz 1485. godine, plavsko-gusinjski kraj imao je sedam puta vise stanovnika od podrucja danasnje Podgorice).

Jedan od motiva za pripajanje Gusinja Crnoj Gori bio je njihov nivo ekonomske razvijenosti i zelja da se putem pripajanja ovih krajeva poboljsa materijalni polozaj tadasnje Knezevine Crne Gore. Prvi tragovi zivota u danasnjem Plavu, varosica koja se nalazi nedaleko od Gusinja, poticu jos iz VIII vijeka pne. Da je neko zivio ovdje najbolji dokaz je nacrtani lik lovca na jelene, koji je uklesan na jednu stijenu u planini Brade Vezirove, desetak kilometara istocno od Gusinja. U IV vijeku pne. ove krajeve naseljavaju Ilirska plemena. Pretpostavlja se da su oko 300 godina pne gusinjsku kotlinu naseljavali Arijate, ili Piruste, jedna od starijih ilirskih plemena. Gusinjska kotlina bila je teritorija na kojoj su se ukrstali interesi i uticaji svih plemena koja su je naseljavala.

Po prirodi stvari, oni su jedni na druge vrsili odredjene uticaje, pa je ovaj prostor, po svom geografskom polozaju imao i odlike simbioznih pojava, koje ce biti karakteristicne i u njegovom kasnijem razvoju. Poslije poraza Ilira od strane Rimljana, znaci u II vijeku pne, Iliri su romanizirani, odnosno prihvatili su hriscanstvo kao religiju. Veliki slovenski talas u VII vijeku nove ere zapljusnuo je citav Balkan , a ovdje u nasoj kotlini razbio se o padine Prokletija. Staro-ilirska i romanizovana plemena izmijesala su se sa Slovenima i postepeno se poslovenila. Jos jedna, znaci treca najezda je seoba naroda koja je zapljusnula ovaj kraj u XVI i XVII vijeku nase ere, kada su mnoga plemena, uglavnom Kuci i Bratonozici, iz raznih razloga, dosli u ovaj kraj. Danas oko 95 % ovdasnjeg stanovnistva je islamske vjeroispovijesti zapravo to su potomci nekadasnjih Kuca.

Sto se tice Plava, u vrijeme Turske carevine izgradjen je grad Plav sa svojim visokim zidinama, gdje su mahom zivjeli age i begovi. Medju najstarijim bratstvima ovog kraja isticu se Redzepagici, Omeragici, Ferovici i drugi. Tada je Plav imao status vilajeta. Jedno vrijeme pripadao je novopazarskom, a veci period skadarskom sandzakatu. Plav i Gusinje su za vrijeme Turske Carevine imali 34-godisnju autonomiju. Dok, 1878. godine odlukama Berlinskog kongresa Plav i Gusinje pripali su Crnoj Gori. Stanovnistvo Plava i Gusinja nije prihvatilo takvu odluku. Kralj Nikola I uputio je tada u Plav i Gusinje veliku vojsku, pocetkom novembra 1879. godine, koju su na Noksicu stanovnici ovog kraja, sa Ali-pasom Sabanagicem na celu, do kraja zaustavili i pobijedili. Ta plavsko-gusinjska autonomija trajala je sve do 1912.godine. Tada su Crnogorci prvi put okupirali Plav i Gusinje. Prema posljednjem popisu stanovnistva iz 1991. godine, opstina Plav ima svega 20 000 stanovnika. Sacuvani podatak iz 1895. godine govori da je ovaj kraj tada imao 25 000 stanovnika.

Dakle, radi se o velikom reseljavanju zitelja ovog kraja. Najvise nasih ljudi otislo je u Ameriku, Bosnu i Hercegovinu, Tursku i zemlje Zapadne Evrope. Plav i Gusinje su od pamtivijeka vazili za malu trgovinsku i kulturnu saobracajnicu. Danas nazalost, ovaj kraj je zaobidjen gotovo svim saobracajnicama, bez obzira na ogromne privredne i turisticke mogucnosti.

                                      Sandžak između Srbije i Crne Gore

Svakom tko smatra da moze da radi na rjesavanju pitanja Sandzaka, je veoma vazno da ima na umu da postoje razne dimne zavjese i brojne prepreke koje onemogucavaju normalni rad. Postoje golemi i brojni potezi u ovom pravcu. Danas Sandzak prolazi kroz tesko vrijeme reformi i izazova. Naravno, nas cilj je da se sluzimo argumentacijom kao najboljim odgovorom onim grupacijama koje smatraju da je to prenapuhano pitanje.

Poznato je da nema individualne slobode bez postojanja relevantnih demokratskih nacionalnih prava. U tom smislu, stvaranje nacionalnih sloboda i uvjeta za nacionalno izvjasnjavanje je par - excellence gradjansko demokratsko pitanje. Tako na javnoj sceni cesto mozemo cuti da se negira nacionalna samobitnost Bosnjaka u Crnoj Gori. Rezim je cak, formirao neke institucije, ciji je zadatak da se stalno oglasavaju i da ignoriraju i omolozavaju svaku nasu bosnjacku inicijativu, kao i da lansiraju pseudo-teze o crnogorskoj etnogenizi Muslimana.

Jasno, sve se to odvija propagandisticki kao ocigledan povod u sirenje predrasuda i nesporazuma, sto znacajno utice na razbijanje bosnjackog korpusa u Crnoj Gori i Sandzaku. Takvo shvatanje statusa Bosnjaka proizilazi iz komunistickog vremena, za koje smo smatrali da je daleko iza nas, koji misle u rankovicevskim kategorijama (prije 1966.godine), koji su tvrdili da bosnjacka nacija ne postoji.

Danas takvi stavovi se vrlo cesto mogu cuti na javnoj sceni u Crnoj Gori. U Crnoj Gori je usvojen Zakon o upotrebi nacionalnih simbola, kojim se predvidja da pripadnici manjinskih naroda u opstinama i mjesnim zajednicama, gdje se u vecini, mogu koristiti javno i ravnopravno zastavu, grb i himnu. To se posebno odnosi na mjesta: Rozaje, Plav, kao i mjesne zajednice Gusinje, Petnjica i druge u Bihoru. Medjutim, bosnjacke institucije (politika i kulture) nisu spremno docekale usvajanje ovog Zakona, te nemaju pripremljene simbole. Da bi se ovi simboli koristili, potrebno je odrzati Kongres bosnjacke dijaspore i to u Sarajevu, kako bi se u relevantnim institucijama nase maticne domovine Bosne i Hercegovine donijeli jedinstvene simbole za bosnjacku populaciju u dijaspori.

Takva institucija mogla bi dovesti u dijalog oprecne bosnjacke strane iz Sandzaka i umjesto tri platforme ili opcije za rjesavanje sandzackih pitanja i statusa Bosnjaka u SRJ, da se izvrsi objedinjavanje sandzackog pokreta i profilira jedna platforma, koja ce biti respektabilna, prihvatljiva i utjecajna na vazne drzavne distance u Crnoj Gori i Srbiji i uopce u SRJ i koju bi racionalno razmotrila Medjunarodna zajednica i koja bi sa svoje strane dala relevantne preporuke. Da bosnjacki intelektualci iz BiH, posebno Vijece bosnjackih intelektualaca-upute Apel crnogorskim intelektualcima, posebno onim koji su okupljeni oko CANU i DANU s ciljem da prihvate realnost vracanja povijesnog imena Bosnjacima i da na taj nacin uticu na crnogorsku vlast i medije da se Bosnjaci u Crnoj Gori i Sandzaku pravim nacionalnim imenom, a ne konfesionalnim (iz komunisticke tradicije), posebno sto komunizam nije uvazavao konfesije, sto je ocigledni paradoks jednog vremena.

S obzirom, da su na sceni stupili projekti uspostavljanje specijalnih veza izmedju SRJ i Republike Srpske (koja se odvijala i uspostavila bez ikakvih dogovora sa R.Crnom Gorom i regijom Sandzak)! Zato, ispred intelektualaca sa tih prostora, slobodan sam iznijeti stav. Zalazemo se, ne za specijalne, vec za kvalitetnije i normalne veze izmedju regije Sandzaka i Bosne i Hercegovine, a u interesu razvoja dobronamjernih dogovora u citavom balkanskom regionu. Ocuvanje etnicke slike, kao multieticke teritorije Sandzaka sa tradicionalnim i modernim mozaikom, je veoma vazno pitanje, a u cilju politickog, socijalnog i ekonomskog rjesavanja krize ovog prostora. Za rjesavanje, odnosno redifiniranje buducih odnosa R.Crne Gore i R.Srbije, neophodno je dati prednost dijalogu i otvoriti diplomatski prostor za djelovanje Bosnjaka. Dakako, neophodno bi bilo da sudjeluju i predstavnici bosnjackog naroda, jer su drugi narod po broju.

Zapamtite, Bosnjaka u SRJ ima vise nego Madjara i Crnogoraca (koji su konstitutivni narod). Dakle, za rjesavanje krize neophodno je da sudjeluju i manjinski narodi, ako su ravnopravni subjekt, kao sto znaju reci deklerativno crnogorski predstavnici. Bosnjaci iz Sandzaka ce postivati i respektirati aktuelne vlasti u R.Crnoj Gori i R.Srbiji koliko ta vlast postiva i respektira njih same. Poznato je da su Bosnjaci miran, lojalan i vrijedan narod na tom prostoru da ne pripadaju remetalickim faktorima, vec traze osnovna ljudska prava i slobode koje su medjunarodnim aktima zagarantovana. Zato, bosnjacke institucije iz Sandzaka zahtijevaju od bosanskih vlasti da dignu glas brige za Bosnjake u Sandzaku, Crnoj Gori, Srbiji, Kosovu, Vojvodini i u R.Makedoniji, s ciljem da skrenu paznju vlastima u ovim zemljama da ne ometaju Bosnjacima da se izjasne u skladu sa povracenim povijesnim imenom. Dakle, da se na taj nacin suspendira ignoriranje sandzackog pitanja u cilju ocuvanja bosnjackog identiteta. Zacijelo, ocuvanje teritorije regije Sandzak je uvijet za opstanak Bosnjaka na toj surovoj vjetrometini izmedju Crne Gore i Srbije. To je jedan od uvjeta da se u Sandzaku sacuvaju (uprkos presiji vlasti) dobri madjunacionalni odnosi. Ilustrujmo to primjerom iz nedavne Bajramske hutbe reis-ul uleme dr. Mustafe ef. Cerica, koji kaze "...Sandzak je prvo mjesto gdje Bosnjaci treba da postuju svoj san i da preuzmu svoj dzak proslosti kako bi znali odrediti svoj pravi put prema buducnosti i nije slucajno ni to sto je Sandzak srce cije pulsiranje snazno djeluje na tijelo i dusu cijelog Balkana. Nas je san da se ruzne slike vise ne ponove i nas je san da lijepi komsiluk na Balkanu bude sveta norma koja ce osigurati slobodu i napredak nasoj djeci. Naravno, nema vlastite srece u tudjoj nesreci (...)

Mir i povjerenje medju ljudima se podjednako ugrozavaju ako se napadaju u ime vjerske i nacionalne iskljucivosti, kao i u ime kulturne i civilizacijske asimilacije. Umjesto izolacije i asimiliacije Bosnjaci treba da rade na integraciji drustva, na principima morala, slobode, demokratije, individualnih i kolektivnih ljudskih prava. Muslimani na Balkanu nisu useljeni, vec autohtoni Evropljani. Na pocetku novog milenijuma, kada najveci dio covjecanstva nastoji da se povezuje u svojem opcem ljudskom zajednistvu i svojim posebnostima, mi zelimo da to bude prednost i nasa komsija sa kojima stoljecima dijelimo zajednicke prostore (...) Bosnjaci svijesni svog polozaja u Evropi i da sa svim evropskim narodima ravnopravno treba ucestovati u oblikovanju zajednicke buducnosti, jer razlike koje ne ugrozavaju zajednistvo jednog naroda nisu opasne, ali razlike koje dovode u pitanje bit zajednistva ili jedinstva naroda, prijetnja su njegovom opstanku".

Jasno, nacionalizam malih naroda nije opasan, jer kao takav nikog ne ugrozava. Sve su to preduvijeti da se u Sandzaku sacuva povjesna i visoka duhovna autohtonost, posebno na podrucju poezije, slikarstva, arhitekture i folklora. S druge strane, u koliko se prave grijeske na koje ukazuje misao Ernesta Renona, onda smo svi na gubitku zbog pogresne interpretacije vlastite historije. Zato je neophodno da Bosnjaci sami napisu vlastitu historiju. To nije dovoljno jednom knjigom, vec, se povijest rasvjetljava sa vise kooperativnih pristupa. U tom kontekstu, slobodni smo iznijeti stav vise bosnjackih kulturnih asocijacija iz Sandzaka: Matice Bosnjaka Sandzaka - Drustva za kulturu, znanost i umjestnost, Udruzenje pisaca Sandzaka, Bosnjacke zajednice kulture "Preporod", Bosnjacke nacionalne zajednice u Crnoj Gori i drugih, da knjizevno izdavacki projekat "Bosnjacka knjizevnost u 100 knjiga" (sto radi "BZK Preporod"), zapazeno je marginizirala bosnjacke stvaraoce iz Sandzaka, time sto je prednost dala nekim piscima (bolje reci amaterima), koji u Crnoj Gori ne slove kao Bosnjaci.

Medjutim, kad isti dodju u Sarajevo oni vjesto ubijede neke nase poznate profesore i knjizevnike da su Bosnjaci i bosnjacki pisci. Spomenute bosnjacke institucije iz Sandzaka raspolazu dokumentacijom i arhivom tih pojedinaca, koji su se ogradjivali i od Bosne i od Bosnjaka. O tom pitanju razgovarali smo svojevremeno za vrijeme zivota sa knjizevnikom rahmetli Alijom Isakovicem, koji je o tim homomultipleksima pisao u listu "Ljiljan". Isto tako, Isakovic je tada rekao da taj plan od sto knjiga nije definitavan i da ce projekat biti popunjen i revidiran. Zamislite samo cinjenica da medju tih sto knjiga nije zastupljen najlucidniji pisac bosnjacke moderne dr. Ferid Muhic, a o ostalima da ne zborimo ovdje nadajuci se da ce se o tome na relevantnom mjestu upriliciti knjizevna rasprava.

Bosnjacka kulturna bastina Sandzaka je sastavni dio kulture Bosnjaka. Jasno, rijec je o jedinstvenom kulturnom prostoru. Na tlu Sandzaka u raznim vremenima do danas stvarali su i stvaraju brojni sandzacki pisci i znanstvenici, medju kojima ima i onih koji su se vinuli u sam vrh bosnjacke duhovnosti kao sto su: Avdo Medjedovic, Sabit Uzicanin, Muhamed Uzicanin, Ahmed Sakir Kutrcehajic, Haviz Salih Gasevic, Sulejman Tabakovic, Camil Sijaric, Murataga Gazija Kurtagic, Nusret Idrizovic, Muhamed Abdagic, Behaudin Selmanovic, Redzo Mulic, dr. Rasim Muminovic, dr. Sulejman Masovic, dr. Ferid Muhic, pjesnik Ismet Rebronja i drugi.

Medjunarodna zajednica bi morala imati vese razumijevanja za aktualne probleme Bosnjaka u prekogranicnoj i multietickoj regiji Sandzak, i konacno staviti pitanje Sandzaka na dnevni red u interesu egzistenicije svih gradjana ovog zapostavljenog prostora. U ovom momentu je vazno da Bosna i Hercegovina instistira na kompromisu izmedju Bosnjaka, Srba i Crnogoraca u Sandzaku, koji na tom prostoru zivi od pamtivijeka, kako bi zajednicki sagledali i izgradjivali svoju buducnost. Nakon Drugog svjetskog rata, kada je na celu Sandzaka bio univerzitetski profesor Sretan Vukosavljevic, nikada kao do sada nije sazrela situacija da se medju intelektualcima i zvanicnicima sa ovih prostora odrzi zajednicka konferencija i pregovori u vezi regionalizacije, decentralizacije i ocuvanja zajednickog su-zivota. Ovo su sanse da se bijes zamijenim dijalogom, te da se uprilici normalan i demokratski dijalog. Jasno, mi ne zelimo da BiH pred medjunarodnom zajednicom ima probleme, odnosno da snosi odgovornost za nase zahtjeve u Sandzaku. Dakako, mi ne zelimo nista vise da ostvarimo nego sto manjinskim narodima pripada u skladu sa medjunarodnim dokumentima o ljudskim pravima.

Na kraju Bosnjaci Sandzaka ne traze specijalne, vec normalne veze sa svojim maticnom domovinom Bosnom i Hercegovinom...

                                              Bošnjaci Crne Gore

Povod za razmatranje ove teme na Tribini Vijeca Kongresa bosnjackih intelektualaca, dio je nastojanja da se na ovaj nacin pokusamo blize upoznati sa karakteristikama opredjeljenjima i nekim aktivnostima Bosnjaka u Crnoj Gori, kao dijelu bosnjacke dijaspore. Poseban razlog je sto se u posljednje vrijeme javljaju tendencije da se, na odredjeni nacin izvrsi njihovo nacionalno odrodjavanje kao pripadnika bosnjackog naroda. Takva tendencija javlja se na nekim javnim skupvima (Okrugli sto u Rozaju), te putem javnih glasila u Podgorici, koju je u kracoj formi objavilo i sarajevsko "Oslobodjenje".

Kao nosilac tih aktivnosti javlja se navodna "Muslimanska matica u Crnoj Gori", preko njenog predsjednika gospodina Kurpejovica dr. Abdula, ranijeg ministra u Vladi SR Crne Gore i direktora Republickog zavoda za planiranje, zavicajno iz Rozaja. Tvrdi se da su Bosnjaci u Crnoj Gori autohton crnogorski narod, te da se to navodno zasniva na historiji i nauci. Istovremeno se, u neke krajeve, u kojima je bosnjacko stanovnistvo vecinsko, salju agitatori koji u nepsrednim razgovorima zagovaraju da je stanovnistvu tih krajeva vise u interesu da se opredijele kao "Crnogorci muslimanske vjere", te ce na taj nacin steci vecu slobodu i svoja gradjanska prava. Stanoviste u referatu polazi od toga da se u konkretnom slucaju ne radi o nekom ponovnom opredjeljivanju, vec o nacionalnom bicu i opstajanju tog naroda na tim prostorima, koji se vec tri stotine godina bori da opstane i sacuva svoj subjektivitet i identitet.

U referatu se isticu dva osnovna razloga zbog kojih se takve aktivnosti javljaju. To su planirani popis stanovnistva u 2001. godini i teznja da se ojaca crnogorska komponenta u sukobljavanju sa danasnjim rezimom u Beogradu i nastojanju Crnogoraca za sticanjem vece samostalnosti, ne iskljucujuci mogucnost otcjepljenja do samoopredjeljenja. Bez obzira sto su Bosnjaci u Crnoj Gori, u svojoj tristogodisnjoj historiji dozivljavali teska stradanja, oni su se u novim uslovima pretezno opredjelili da podrze sadasnja nastojanja vecinskog naroda, shvatajuci da im takvo opredjeljenje obezbjedjuje vise demokratije i ljudskih sloboda. Medjutim, jacanje crnogorske komponenete ne smije se ostvarivati asimilacijom drugih naroda, u konkretnom slucaju Bosnjaka i osporavanjem njihovog nacionalnog subjektiviteta.

Realna polazista su da se na posljednjim statistickim popisom stanovnistva (1991.) samo 61,5 % gradjana ove Republike izjasnilo kao Crnogorci, a da je putem veoma intenzivne propagande beogradkog rezima ucesce onih koji su se izjasnili kao Srbi za oko tri puta povecano u odnosu na popis iz 1981, a da je i pored toga njihovo ucesce u Crnoj Gori iznosilo svega oko 10%. Oni koji su se izjasnili kao Bosnjaci (tada Muslimani u nacionalnom pogledu) brojali su 1991. godine 90.000, sto je cinilo nesto preko 15% ukupnog stanovnistva. Albanaca je 41.000 odnosno 6,6%. Takvim svojim polozajem oni se zajedno sa Albancima, javljaju kao faktor koji u odredjenim slucajevima odlucuje. Suprostavljene, prvenstveno politicke strukture, ne zadovoljavaju se takvim stanjem i odnosom i teze asimilaciji u nacionalnom odrodjavanju Bosnjaka. U tome je posebnu ulogu dobila navodna "Muslimanska matica u Crnoj Gori", koja se javlja kao paravan za njihovo odrodjivanje, iako samo nominalno nosi naziv "Matica", jer do sada nista nije radila na bilo kakvoj afirmaciji Bosnjaka, makar i kao "muslimana" , kako ih pokusava tretirati.

U referatu je posebna paznja poklonjena da se objasni navodna crnogorska "autohtonost" onih koji se iskazuju kao Bosnjaci, ukazujuci putem analize konkretnih historijskih dogadjanja da su se oni, kao Bosnjaci, oformljavali u sukobima sa onim kojim su permanentno u tristogodisnjem periodu pokusavali da ih istrijebe ili nasilno prevedu u pravoslavnu vjeru. U referatu se objasnjava da ih je upravo njihova historijska sudbina upucivala da se okupljaju i organizuju, i da svoju zastitu ocekuju od njihove matice, koju su oni vjekovima tretirali i od davnina se smatrali Bosnjacima. Evidentirane migracije bosnjackog stanovnistva poticu od vremena postojanja i djelovanja "hriscanske alijanse" krajem 17. stoljeca, progonom hercegovackog stanovnistva koje je trazilo spas prema Niksicu i Limskoj dolini, protjerivanje 84 muslimanske porodice iz plemena Kuca i njihovo naseljavanje u Hercegovacki i Novopazraski, tadasnji Bosanski sandzak, istraga "poturica" iz Stare Crne Gore 1711., pokrstavanje pripadnika islamske vjere u Vasojevicima 1852.-1858., stradanje kolasinskih Bosnjaka 1858, muhadzerski pokret nakon odluka Berlinskog kongresa 1878. i aneksije Bosne i Hercegovine 1908., te prevodjenje plavsko-gusinjskih Bosnjaka i Albanaca na pravoslavlje.

Hod po historijskim mukama Bošnjačkog naroda

BOŠNAJCI U SANDŽAKU; IDENTITET, OSPORAVANJE I INTEGRACIJA

Ne postoji narod na Balkanu, a možda i šire, koji je kroz povjest tako i toliko propatio, bio na udaru raznih neprijatelja i bio tako nepoželjan kod svog okruženja, kao Bošnjaci, a koji je, nasuprot svemu, svim svojim bićem želio da se integriše u širu društvenu zajednicu, istovremeno nastojeći da sačuva svoj identitet. Danas, kada se procesi globalizacije i mondijalizacije, odnosno vesternizacije i “novog svjetskog poretka” zahvatili čitav svijet, dakle, kada ni mnoge moćne države nisu u stanju da očuvaju svoj državni suverenitet, Bošnjacima, kao i drugim manjinskim narodima u SRJ, vrlo je otežano govoriti o nacionalnom, kulturnom vjerskom i drugom identitetu i svojoj istovremenoj integraciji u siru društvenu zajednicu. Nije pretjerano reći da u današanje vrijeme neki globalni svjetski sistemi vrše bukvalnu agresiju na sve ono što se ne uklapa u njihova pravila ponašanja. Velike (vojne) sile, “velike kulture”, veliki ekonomski i monetarni sistemi, velike industrije, globalni svjetski mediji, nameću svoje standarde i svoja pravila ponašanja i ko se ne uklopi u njih taj je osuđen da bude izopačen i izolovan iz savremenog društva, što će prije ili kasnije dovesti i do njegovog ekonomskog bankrota i nestanka.  S druge strane, onaj ko uđe u “šemu” tih globalnih sistema, taj rizikuje da bude asimiliran, da izgubi svoj identitet, svoju posepnost i prepoznatljivost.

Uviđajuci ovu opasnost, već su se, u samom zapadnom svijetu, pojavili otpori globalizaciji koja se shvata kao agresivno nametanje američkog načina života i “američke kulture”, jer je, nakon demontaže Sovjetskog saveza i Varšavskog pakta, srušena bipolarna podjela svijeta kao svojevrstan balans centara moći, tako da je danas ostala samo jedna supersila koja nameće jedan novi svjetski poredak u čijem su centru njeni interesi i ona nastoji da ostatku svijeta diktira pravila ponašanja.

Sve ovo sto se dogada u odnosu na subjekte koji djeluju na svjetskom, makroplanu, događa se, takođe i na mikro planu, tj. unutar samih pojedinih država kao subjekata globalnog poretka, ali ovaj put sa drugim akterima i to, s jedne strane sa aktuelnom vlasću, tj. sa većinskim narodom (grande nation) u državi, njegovom kulturom, religijom, medijima, jezikom i sl., a s druge strane sa manjinskim narodima (minority peopels) i njihovom nacionalnim vrijednostima, koje su na udaru i čak nihilisticki osporavane od tog “velikog”državotvornog” naroda u skladu sa srednjovekovnim načelom “cuius regio ilius religio” (čija država onoga i vjera).

Dakle, ono što ovdje želim istaći jeste činjenica da ova ugroženost i osporavanje manjinskih naroda, u našem slučaju-Bošnjaka i njihovih nacionalnih posebnosti na Balkanu, tačnije u Jugoslaviji i Sandžaku, nije (samo) rezultat tzv. “prirodne” asimilacije i konzumiranja “slabije” kulture od strane “jače”, već je u najvećem djelu plod genocidne politike i sistematskog potiskivanja manjinskog bosnjačkog naroda od strane zvanične vlasti.

Kada govorimo o identitetu Bošnjaka Sandžaka u SRJ i njihovoj paramentnoj želji da se integrišu u državu i društvo, ne smijemo predvidjeti ove ogromne teskoće sa kojima se oni susreću na tom planu. Jer, kako, u jednoj emisiji TV BiH, reče akademik, prof. Dr. Muhamed Filipović: “Usljed političkih poraza i kulturne uskraćenosti, Bošnjaci su postali psihološki manje sposobni da konstruktivno razmotre sopstveno stanje i daju prave odgovore na takozvane demokratske izazove. “Ovo se, po mom mišljenju, naročito može reći za Bošnjake Crne Gore i crnogorskog dijela Sandžaka, gdje je nažalost, još u komunističkoj Jugoslaviji došlo do tako niskog nivoa njihove nacionalne svijesti, da je održavala skoro potpuni raspad bošnjacko-muslimanskog društva.

Posmatrajući ovaj problem u vezi sa budućnošću Bošnjaka, postavlja se pitanje kako ih vratiti svojoj vjeri, svojoj naciji i svojoj kulturi. Kako ih otrgnuti od asimilacije i obezličenja. Jer, bojati se je ako se ništa ne preduzme, ovako stanje može dovesti do koektivnog razočarenja i rezignacije, takoreći, do totalne nacionalne i političke dezorjentacije ogromnog djela ovog naroda. Mnogi Bošnjaci s pravom postavljaju pitanje da li u Bošnjackom narodu ima ljudi koji su sposobni da zaustave njegov daljni moralni pad i obesvješćenje, sto je posebno važno u kontekstu rješavanja nacionalnog pitanja i ustavnopravnog statusa Bošnjaka, jer, kako neko reče, “nacionalna svijest jednog naroda je najbitniji element u rješavanju njegovog nacionalnog pitanja”. Da bi mogli rješavati svoje nacionalno pitanje, Bošnjaci moraju znati da njima nisu dovoljne samo političke proklamacije političkih partija i političkih lidera, već je potrebna, prije svega, njihova snaga duha i njihova kultura. Takođe, ono što bi Bošnjaci Sandžaka posebno trebalo da znaju, jeste da nacionlana stvar nije privatna stvar grupe ljudi na vlasti, ili pojedinaca nametnutih od vlast, nego stvar cijelog naroda i njegovih nacionalnih institucija i legitimnih predstavnika.

U dosadašnjoj praksi bilo je mnogo ekperimentisanja i lutanja i nije bilo konzisentnih i jasnih bošnajčkih programa za izlaz iz krize. Zbog toga mnogi, s pravom revoltirani bošnjacki intelektualci, smatraju da se spas treba potražiti najprije, u vraćanju Bošnjaka svojoj duhovnosti. Oni kažu da je tzv. “zapadni, savremeni islam” isto kao i tzv. “socijalistički islam” “pao na ispitu”, nakon što je učinio ogromnu štetu Bošnjacima u smislu njihovog otuđenja i krize identiteta, te da, ako Bošnjaci žele da se vrate svom nacionalnom biću, onda to moraju učiniti kroz vraćanje svojoj vjeri, naciji, kulturi, tradiciji, jeziku. Na taj način, Bošnajci bi stvorili preduslove za vraćanje svom političkom organizovanju i rješavanju svog ustavno-pravnog statusa i tek nakon toga mogli bi se, kao prepoznatljivi subjekti integrisati u državu i društvo. Ovi intelektualci odbacuju prigovore da je vraćanje duhovnosti retrogradan i konzervativan proces i kažu da konzervatizam nije puko “ostajanje” u prošlosti nego čuvanje i njegovanje onoga što je vrijedno u njoj.

A kada se govori o elementima koji čine identitet nekog naroda, kako to u sarajevskom časopisu “Znakovi vremena” ističe prof. dr. Ivan Cvetković, onda se tu, prije svega, misli na sadržaj identiteta sa stanovišta socijologije. On kaže: “Načelo identiteta je dio čovjekove biti. U kriznim situacijama otvara se teško pitanje KO SAM? Ljudi jednostavno osjećaju potrebu za identitetom koji će ih razlikovati od drugih i u strahu od gubljenja identiteta sami (neminovno, moja op. İzgrađuju razlike. B. Gugenberg smatra da se identitet formira u otporu. Interakcija, međusobno mješanje pripadnika različitih etnosa i konfesija, mogu među njima poticati osjećaj vlastitog identiteta i međusobnih razlika. Teorija razlicitosti (socijalna psihologija) polazi od toga da se ljudi definiraju po onome sto ih razlikuje od drugih. Ljudi određuju svoj identitet po onome što nisu, npr. Bošnjak nije ni Srbin ni Hrvat...”

Cvetkovic dalje kaze da se “kao oznake identiteta mogu, narocito, istaci:

“ime-kao bitan dio osobenosti, kako fizičkog lica, tj. pojedinca, tako i naroda, jer, kaže se, ko nema imena taj ne postoji. Dalje, u oznake identiteta spadaju odjeća, pozdravi, običaji, religija, nacija, jezik, kultura, tradicija, mitologija...”

Kada se govori o identitetu Bošnjaka Sandžaka i SRJ, neophodno je napomenuti da su zvanične vlasti parmanentno osporavale i jos uvjek osporavaju identitet i nacionalnu posebnost ovog naroda, a najviše nacionalno ime – Bošnjak. Ovo iz razloga jer te vlasti nisu bile spremne priznati prava i slobode koje Bošnjacima, kao autohtonom narodu, po tom osnovu pripadaju. Ime je, naročito, za vlasti  bilo “sporno”, jer ono predstavlja identifikacionu oznaku njegovog nosioca. Znači, ako se prizna nacionalno ime, onda se priznaje i sam subjektivitet i identitet naroda, odnosno priznaje se i sam taj narod. U stvari, u tom slučaju, morao bi se priznati čitav niz prava koja pripadaju narodu po vec definisanim svjetskim standarima, a kao najviše priznalo bi mu se pravo na samoupravu na teritoriji na kojoj je on ponikao i na kojoj živi. Drugim riječima, priznalo bi mu se pravo da bude politički subjekt, da učestvuje u donošenju političkih odluka u državi u kojoj je autohton i u kojoj živi, a na to vlasti nisu bile spremne. S druge strane, samim nepriznavanjem nacionalnog imena i subjektiviteta bošnjackog naroda, osporavala su mu se i negirala sva ona prava koja pripadaju drugima, tzv. drzavotvornim narodima svuda u svijetu. U ovome i leži objašnjenje zašto su komunističke vlasti Bošnjacima, kao narodu, nametnule  vjersko ime “musliman”. Time je vlast, samo jednim, ali smišljenim, potezom ostvarila više efekata: prije svega, umjesto nacionalnog, priznavala je samo vjerski identitet, a samim tim, umjesto nacionalnih i političkih prava, “priznavala” je samo vjerske slobode i prava, koja su tekođe u mnogome bila reducirana. Tako su Bošnjaci, na prefidan način, “ugurani” u okvire vjerske institucije i time onemogućeni da se integrišu u društvo i da se uključe u donošenje važnih odluka koje se tiču njihovih političkih i nacionalnih prava i sloboda.

No, danas, nakon svega što su preživjeli, da bi započeli sa procesom definitivne nacionalne emancipacije i integracije u državu i društvo, istovremeno čuvajuci svoje nacionalne posebnosti, Bošnajci, na ovakve perfidne igre vlasti, moraju imati svoj, prije svega intelektualni odgovor. U tom smislu ja i shvatam ovaj okrugli sto, uz zahvalnost svim prisutnim pripadnicima drugih naroda, koji su dali svoj doprinos u ovom smislu. Jer intelektualni, odnosno naučni odgovor iskristalisan u polemici i dijalogu sa neistomišljenicima, kako unutar bošnjačkog nacionlanog korpusa, tako i sa drugim subjektima, sigurno ce presudno doprinjeti argumnetaciji i definisanju bošnajčkog zahtjeva za rješavanjem statusa, a i jačanju njihove nacionalne svijesti.

Nesporno je, kako rekosmo, da je nacionalna svijest najbitniji elemant identiteta i rješavanja nacionalnog pitanja. Jer, samo jasno definisani i međusobno priznati identiteti (narodi), mogu izgrađivati multikulturno, multinacionalno i multikonfesionlano društvo. Lijepo djeluje priča crnogorskih, srbijanskih i jugoslovenskih vlasti o građanskom društvu u kome će biti svi jednakopravni građani. Ali, kada se dođe do pitanja jezika, kulture, nacije, nacionalnog imena i ostalih oznaka identiteta, kao i političkih i kolektivnih prava, onda se ispostavi da za Bošnjake, a i druge manjinske, narode nema tog “građanskog društva” i građanskih prava. Tada shvatimo da se nacionalne vrijednosti većinskog naroda nameću manjinama kao opštedruštvene vrijednosti. Vjerovatno, imajući u vidu ovakvu situaciju, Varadi Tibor, koji je, vidim pozvan na ovaj okrugli sto, jednom je primjetio: “da je Evropska Unija uvela jedinstvenu monetu – euro, ali joj na kraj pameti, nije bilo da uvede jedinstveni jezik, jer bi time Evropa prestala biti ono što jeste”, bez obzira na težnje ka građjanskom društvu i moguću praktičnost uvođenja jednog jezika. Dakle, ako i dalje većinski narodi u Crnoj Gori i Srbiji žele koristiti mehanizme vlasti (prisile) da bi manjinama nametale svoje nacionalne vrijednosti kao opšte vrijednosti, onda oni nisu spremni za multikulturalizam, odnosno, interkulturalizam i građansko društvo.

Bošnjaci u Crnoj Gori su u naročito delikatnoj situaciji, pogotovo danas, kada nisu u mogućnosti izgraditi i izraziti svoje slobodno mišljenje. U jeku aktuelnog, kasno probuđenog, crnogorskog nacionalizma, oni su dovedeni u situaciju da, na primjer, na izborima glasaju ili za stranke koje su za “samostalnu Crnu Goru”, čime bi, u stvari, glasali za sopstveno nacionalno cijepanje i razbijanje Sandžaka i SRJ, ili da glasaju za svoje nacionalne stranke koje bi štitile njihove nacionalne interese, a prije svega očuvanje bošnjačko-sandžačkog i jugoslovenskog federalnog jedinstva, čime bi rizikovali da im se prišije etiketa da su prosrpski orijentisani i da su protiv crnogorske samostalnosti i državnosti. Dakle, i indirektna podrška očuvanju SRJ “koja je srpski izum”, koristi se kao strašilo, kao anatema, svih onih koji, na taj način, žele da očuvaju jedinstvo Sandžaka i stvore što povoljnije uslove za rješavanje nacionalnog pitanja Bošnjaka na ovim prostorima. Crnogorske aktuelna vlasti, odnosno protivnici jugoslovenske federacije, na ovaj način direktno sprječavaju ostvarivanje elementarnih ljudskih, građanskih, nacionalnih i političkih prava i sloboda bošnjackog naroda u Sandžaku. Međutim, neshvatljiva je činjenica da na ovu igru crnogorske vlasti, koja je u koaliziji sa stavovima čitave međunarodne zajednice, nasijedaju pojedini bošnjački intelektualci i političari, čineći svom narodu medveđu uslugu, nagovarajući ga da se izjasni za razbijanje SRJ a time i za sopstveno degradiranje. Indoktrinacija, ili politička zloupotreba, ne samo jednog djela Bošnjaka, nego i dobrog dijela pravoslavnog življa u Crnoj Gori, dostigla je takav stepen da se svako pominjanje Sandžaka, SRJ, Srbije, ili rješavanja Bosnjackog pitanja, želi predstaviti kao subvezivna djelatnost i izdajstvo Crne Gore. Zbog ovoga, kod značajnog dijela svjesnijih Bošnjaka postoji osnovana skepsa, da će, u započetom procesu definisanja nacionalnih i državnih pitanja na Balkanu, Bošnjaci Crne Gore proći najlošije.

Umjesto zaključka, želio bih da istaknem da se rješenje jugoslovenske krize, a time i rješenje manjinskih pitanja, kako u Crnoj Gori i Sandžaku, tako i u SRJ, treba tražiti u dijalogu i integracijama a ne u jednostranim potezima i dezintegrativnim procesima. Mora se pronaći mjera između nezaustavljive globalizacije s jedne strane i očuvanja elementarnih nacionalnih vrijednosti i nacionalnog identiteta. Bošnjaci kao narod, u svom najvećem dijelu, posjeduju želju i sposobnost  za dijalog i integraciju u državu i društvo. To su u svojoj prošlosti pokazali i dokazali. Jos 1969, godine rahmetli Husein Đozo je pisao “Osnovni imperativ našeg vremena je što aktivnije uključivanje u već otvorene integracione procese, koji su usmjereni u pravcu sve jačeg medusobnog povezivanja, priblizivanja i prevladavanja raznih anatagonostičkih elemenata...”

Ohrabruje činjenica da je, mada bojažljivo i sporo ali ipak započčelo jedno novo buđenje Bošnjaka u Crnoj Gori i, svakako, u cijelom Sandžaku. Oni danas sve više uspjevaju da se odupru agresivnoj mediskoj i političkoj propagandi, prevarama i blasfemiji usmjerenoj protiv njihovih nacionalnih vrijednosti. Oni, pak, pojedinci, koji još ne mogu da “svare” pominjanje Sandžaka, kao oni koji su, svjesno ili nesvjesno, pošli putem dezintegracije na prostoru bivše jugoslavije traba da imaju u vidu citat iz pisma poglavice indijanskog plemena Sijetla, kojim odgovara na ponudu tadašnjeg američkog predsjednika Frenklina Pirsa, kada je ovaj 1854. godine ponudio da kupi zemlju tog plemena, a za uzvrat mu obećao rezervat. Citat iz pisma poglavice glasi:

“...Moraćete uciti svoju djecu da im je pod nogama pepeo naših djedova. Da bi poštovali zemlju, reci ćete im da je zemlja bogata životom nasih predaka. Moraćete učiti svoju djecu, isto kao što mi učimo našu, da nam je zemlja majka!

Šta snađe zemlju, snađe i njenu djecu. Pljuje li čovjek na zemlju, pljuje na samoga sebe! Zemlja ne pripada čovjeku, čovjek pripada zemlji...”

Harun Hadžić